Hatıralar - Zeki Velidi Togan

Zeki Velidi Togan bu coğrafyada yaşamış en sıradışı, en renkli, en tutkulu insanlardan biridir. Buna şüphe yok. 1890'da Başkurdistan'da doğmuştur. 18 yaşına gelmeden Arapça, Farsça, Rusça öğrenmiştir. Bolşevik İhtilali'ni görmüş, Stalin ve Lenin ile çalışmış daha sonra onlara isyan etmiş, memleketinin bağımsızlığı için koca SSCB'ye kafa tutmuş bir çılgındır. Bu çılgınlığı onu ömür boyu göçebe olmaya zorlamıştır. Hatıratında münasebeti olan pek çok kişinin ismini zikreder. Bir kısmını buraya yazacağım. Nabzınız hala yükselmiyorsa kendinizden ümidi kesin. 

Freud (Bir dönem komşusudur. Fazla vakit geçirmeseler de ayaküstü sohbet etmişler.), Stalin (Sık sık kavga ediyorlar), Lenin (İlkin çok iyi anlaşıyorlar fakat sonradan Lenin'in de sahtekar bir emperyalist olduğu kanaatine varıyor), Troçki (Epey muhabbetleri var. Çok kıymet veriyor Troçki'ye.) Enver Paşa (Epey vakit geçiriyorlar. Tutkulu fakat hayalci görüyor.), Gorki (Zeki Velidi'ye pek çok yardımı dokunmuş), Fuad Köprülü, Mustafa Kemal (Paşa, çok iyi bir intiba bırakıyor ilkin. Ancak Velidi sonradan sürgün ediliyor. Mustafa Kemal hakkındaki güncel fikirleri hatıratta yok ancak pek olumlu olduğunu sanmıyorum), Cemal Paşa (İçkici, lakayt ve hayalci), Yusuf Akçura (Çar taraftarı. Pek sevmiyor), Muhammed İkbal... 

At Sırtında Anadolu - Fred Burnaby

Fred Burnaby bir İngiliz askerinden fazlası. Hakiki bir seyyah. Pek çok dili hakkıyla konuşabiliyor. 1859'da Rusya-İspanya arasını balonla gezmiş. Çok iyi at biniyor. 1874'te Karlist Savaşı'na The Times'ın muhabiri olarak katılmış. 1876'da da at sırtında Anadolu'yu baştan başa dolaşmış. Bu seyahatini kaleme almış: At Sırtında Anadolu.

100 Soruda Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi - Şevket Pamuk

Tarihi, o dönemin mali durumunu bilmeden değerlendirmenin mümkün olamayacağı konusunda zannederim herkes hemfikirdir. İktisat tarihi konusunda hem vatandaşların hem de birçok tarihçinin cahil olduğu da bir başka su götürmez gerçek. Bu konudaki neferimiz şüphesiz Şevket Pamuk’tur. Kariyeri en az Maradona’nınki kadar renkli ve zengin. Yale, Berkeley, Boğaziçi, London School of Economics... Kıssadan hisse sayılabilecek kitabı 100 Soruda Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi bir mücevher.

İnsanlığın Mahrem Tarihi - Theodore Zeldin

Theodore Zeldin türlü ödüllere layık görülmüş, çeşitli kuruluşlarca onurlandırılmış, çizgi dışı bir tarihçi. Tarihi savaşlar, kavgalar, antlaşmalar üzerinden değil kişilerin özel hayatları üzerinden anlatmayı tercih ediyor. Bu da okuyucunun tarihle hemhal olmasını kolaylaştırıyor. Dilimize tercüme edilen tek kitabı İnsanlığın Mahrem Tarihi.

Hata Neredeydi - Bernard Lewis

Bernard Lewis’i henüz tanımıyorsanız kendinize bir çeki düzen verin derim. Bush’un danışmanlığını yapmış, Princeton’da profesör olan, İslam’ı bizim ‘alimler’e okutacak kadar bilen, klasik dillerin (Ermenice, İbranice, Aramice, Osmanlıca, Latince, Arapça, Farsça) alayına hakim, bizi bizden iyi tanıyan bu dehayı tanımamak hem kayıp, hem ayıp. Hata Neredeydi, Doğu’nun Batı’ya görece geri kalmasının sebeplerini arıyor.

Tek Yön - Walter Benjamin

1892 Berlin doğumlu. Ailesi ekabir. Dede çalışmış, baba biriktirmiş, oğul sanatçı/filozof olmuş. Değeri yaşadığı dönemde bilinenlerden. Her daim kıymetli olmuş. Tarih ve sanat üzerine yazdıklarıyla oluşturmuş yerini. Entelektüelin amentüsüdür. Onu okumaya başlamak için en iyi kitabı Tek Yön bana kalırsa.

Batı'ya Yön Veren Metinler - Alev Alatlı

                                         

Alev Alatlı dudak uçuklatan bir kariyerin sahibi. Liseyi Tokyo'da, üniversiteyi ODTÜ'de (ekonomi), yüksek lisansı Amerika'da (felsefe) okudu. Ankara Devlet Planlama Teşkilatı'ında ekonomi uzmanı olarak, California Üniversitesi'nde ruhsal dilbilim araştırma görevlisi olarak çalıştı. Epey yazdı, okudu. İlk defa Valla Kurda Yedirdin Beni'yi okumuş, vurulmuştum. Batı'ya Yöne Veren Metinler, Alev Alatlı'nın derlediği, Kapadokya Meslek Yüksekokulu'nun katkı verdiği, dört ciltlik, 1800 küsür sayfalık bir tuğla. Türk düşünce tarihine bırakılmış bir mihenk taşı.

Tanrı'nın Tarihi - Karen Armstrong

1944 doğumlu bir İngiliz. Katolik bir rahibe olarak yedi sene geçirdikten sonra edebiyat okumaya karar verir. İlerleyen yıllarda BBC için bir belgesel hazırlar. Aziz Paul’un hayatı hakkındadır. 1993 yılında magnum opus’u olan Tanrı’nın Tarihi’ni yazdı. 2002 yılında da İslam peygamberi Muhammed’in hayatı hakkında bir kitap yazdı. Kendisini ‘freelance monotheist’ olarak nitelendiriyor.

Hayali Cemaatler - Benedict Anderson

Benedict Anderson, Cornell Üniversitesi Asya Araştırmaları Bölümü profesörüdür.Milliyetçiliğin doğuşuna Fransız İhtilali’ni kaynak göstermeyen ilk kişilerden. Sırf bu yüzden bile dikkate değer. Üstüne üstlük iyi bir yazar. Çoğu araştırmacı sıkıcı, soğuk bir dille yazıyorken bu, okuyucu için bir şans.

Erken İç Asya Tarihi - Denis Sinor

Denis Sinor, Indiana Üniversitesi, Orta Avrasya Çalışmaları, Orta Asya Çalışmaları Bölümü profesörlerindendi. Üç sene evvel vefat etti. Romanya’da doğdu, Macaristan ve İsviçre’de büyüdü. İkinci Dünya Savaşı sırasında Fransız direnişçilerle beraberdi. İngilizce, Macarca, Rusça, Fransızca ve Almanca’yı iyi derecede konuşurdu. Ural Dilleri hakkında bir kitap yazacak kadar konuya hakimdi. Onlarca kitap ve makalede imzası var. Ezcümleü, Orta Asya tarihinde dünyanın en önemli isimlerinden biri. Bizdeki ilk ve tek kitabı şimdilik Erken İç Asya Tarihi.

Çin Tarihi - Ray Huang

Ray Huang (1918-2000) İkinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrası Milliyetçi Çin Ordusu’nda küçük rütbeli bir subay. Sonradan doktora için Amerika’ya geliyor (Michigan Üniversitesi). Daha sonra 16 yıl ders veriyor bu ülkede. Çin Tarihi ile ilgili nitelikli kitap bulmanın çok zor olduğu Türkçe’de bulunmaz bir nimet bu kitap. Dünya nüfusunun çeyreğini oluşturan, hiçbir zaman resmi bir ‘semavi’ dini olmayan, bin yıllardır aynı toprakları muhafaza edebilen, köklü bir kültürün vârisi olan ve hakkında bilinenlerin çoğu kulaktan dolma bilgilerden ibaret bu ülkenin tarihini öğrenmek için atılacak sağlam bir ilk adım bu kitabı okumak.

Bu Diyar Baştan Başa - Yaşar Kemal

Yaşar Kemal ülkemizin Homeros'u, has adamı, delikanlısı, yufka yüreklisidir. Tek bir karavana cümlesi yoktur. Yaşayan en büyük romancılardan biri olmasına rağmen aynı zamanda en çok Nobel alamayan yazar olarak da ünlenmiştir. Elinden çıkan ne varsa okunmalı. 

Ortadoğu: Bir Şiddet Tarihi - Hamit Bozarslan

Ortadoğu'nun kadim ve yakın dönem tarihi hakkında bir dolu nitelikli kitap var. Hamit Bozarslan'ın kitabı da onlardan biri. Lice doğumlu bir sosyolog, tarihçi, Ortadoğu uzmanı. Bölgenin insanı. EHESS'te profesör. 'Kürt sorunu'yla ilgili da hatırı sayılır miktarda makalesi, kitabı var. 

Petrol; Para ve Güç Çatışmasının Epik Öyküsü - Daniel Yergin

Petrol türlü şehir efsanesinin ve siyasi geyiğin konusu olmuş bir yeraltı zenginliği. Birçoklarına göre modern çağdaki tüm savaşların müsebbibi. Ortadoğu'daki bitmeyen kavga, Afrika'daki açlık, Türkiye'nin doğusundaki savaş, Ruslar'ın sıcak denizlere inme sevdası hep bu nane yüzünden. Fakat ilginçtir bu iddia sahipleri çoğunlukla konunun zır cahilidirler.Ve bildiğini sanan kimseyle Buda'nın kendisi gelse baş edemez. Bu gibi popüler konuların uzmanı çok olur. Üç-beş kaynaktan devşirdikleri yarım yamalak bilgiyle koca puntolarla kitaplar yazar, ahkam keserler. Daniel Yergin gibi hakiki adamlar da bu kirlilikte keşfedilmeyi bekleyen cevherdirler.

Peloponnesos Savaşları - Thukydides

Derler ki Herodotos 'tarihin baba'sıysa, Thukydides 'tarih biliminin babası'dır. Zira Thukydides yalnızca olayları anlatmaz, nedenlerini sonuçlarını kestirmeye çalışır. Milli Güvenlik hocası kadar soğuk ve ciddidir. Sululuğu sevmez. Homeros'tan Herodotos'a kadar çok kişi paparasından nasiplenmiştir. Kitap Belge Yayınları'ndan çıktı, Furkan Akderin çevirdi. İnternetten ya da kalbur üstü kitapçılardan edinebilirsiniz.  

Türk Giyim, Kuşam ve Süslenme Sözlüğü - Reşad Ekrem Koçu

Reşad Ekrem Koçu’yu İstanbul Ansiklopedisi başlığı altında ballandıra ballandıra anlattım. Olsun bir daha anlatayım. Ekrem Koçu Türk tarih yazının en renkli, en cümbüşlü, en çalışkan, en tuhaf adamlarından biridir. Ağzından bal damlar. Şakır şakır, öyle güzel yazar ki okumaya doyamazsınız. Merakı da dillere destandır, öyle ki her köşe bucağa sızmıştır (gücünün yettiği kadar). Bu kitap o tuhaf meraklardan birinin eseridir: Türk Giyim Kuşam ve Süslenme Sözlüğü. Türkçe’de eşi benzeri olmayan bir çalışma. Dünyada buna benzer birkaç ansikloepdi yazılmış. ben bir tanesine rastgeldim, Reşad Ekrem Koçu’nun yanında tatsız, tuzsuz, kupkuru kalıyor. Dedim ya Reşad Ekrem Koçu’nun ağzından bal damlıyor.

Mısır, Yunan ve Roma/Antik Akdeniz Uygarlıkları - Charles Freeman

Charles Freeman’ın çok meşhur bir tarihçi olduğu söylenemez fakat özetlemeye çalıştığı konu oldukça popüler: Mısır, Yunan ve Roma Tarihi. Peki neden bu kitabı okuyalım? Dost Kitabevi  bastığına göre muhakkak okunmaya değerdir diye düşündüm ve yanılmamışım. Öncelikle söylemem gerekir ki bu kitap Antik Akdeniz uygarlıkları tarihinin ancak kabaca bir özeti olabilir. Bu coğrafyaların ve kültürlerin tarihine merak uyandırmak için yazılmış gibidir kitap adeta. Bu uyanan merakınızı nereye ve nasıl yönlendirmeniz gerektiği konusunda da elinizi tutacaktır. Yoksa Roma Tarihi için Titus Livius da önerebilirim. 142 cilt yazılmış orjinali, Arkeoloji ve Sanat Yayınları 7 ciltte toplamış (1000 küsür sayfa) ve 150TL gibi bir fiyata satıyor. Ya da varsa içinizde babayiğit Theodor Mommsen’den okuyunuz Roma tarihini. Tartışmasız konusunun en iyi kitaplarından biridir. Bir de Nobel ödülü vardır yazarın, belki bu sizi ikna etmeye yeter. Ne yazık ki Türkçe’ye çevrilmemiş ama orjinal dilinde (Almanca) ve İngilizce kolaylıkla bulabilirsiniz internette. İngilizce çevirisi oldukça kolay anlaşılır. Egon Friedell’den de Antik Yakındoğu’nun kültür tarihi okunabilir, Türkçesi var. Özellikle Mısır tarihi ile ilgili bir sürü berbat kitap var. Dolayısıyla neyi okumamanız gerektiğini öğrenmek için bile okumalısınız Charles Freeman’ı.

İstanbul Ansiklopedisi - Reşad Ekrem Koçu

Şu topraklarda yaşamış çeşit çeşit inanılmaz, acaib, heveskar insanlardan belki de en uçuğudur Ekrem Koçu. Hakkında sayfa sayfa methiyeler düzülmeliydi, tomar tomar kağıtlara onla ilgili şeyler yazılmalı, filmler çekilmeliydi. Olmadı. 1905’te İstanbul’da doğmuş. İstanbul Üniversitesi tarih bölümünü bitirmiş. Fakültede öğretim üyesi olarak kalmış fakat 1933 yılındaki üniversite reformu (?) ile fakülteden uzaklaştırılmıştır. Yazarın magnum opus’udur bu ansiklopedi.

Yanlış Cumhuriyet - Sevan Nişanyan

Kıymeti bilinmemiş, sıradışı, ilgi çekici üsluplu bir Nişanyan kitabı. Atatürk'ün ezberletilen kişiliği, icraatleri ve devrimlerinin perde arkaları kitabın üzerinde durduğu ana konu. Birinci meclisteki Atatürk muhaliflerinin itibarlarını iade etmekle başlıyor kitaba Nişanyan. Atatürk muhaliflerine yapıştırılmış olan gerici, vatan haini yaftalarını sökmek için iyi bir kaynak ve akıl yürütme. Harf devrimi ve şapka devriminin yersizliğini cesurca yazmış. Bu konudaki en aklı başında yazılardan biri. Atatürk'ün kendini bizzat kendi eliyle tanrılaştırmaya çalışması, caddelere ismini vermesi, her yere heykellerini diktirmesi vs... yine bu kitapta. Atatürk'ü diktatör ilan ederken bunu haklı gerekçelere dayandıran, usturuplu yazılar da bu kitapta. Nişanyan'ın iddialarına hak verirsiniz, vermezsininz o okuyucuya kalmış elbet ama hakkını teslim etmek gerekir ki iddialarının arkasında pek sağlam temeller var. Sadece cesareti için bile takdiri hak ediyor yazar fakat tarihi çarptırarak kendi doğrularını dayatmak, doğruyu bildiği halde yeri geldiğinde saklamak, iftira, art niyet ve ucuz fanatiklik de bu kitapta. Buyrun:

Kitlelerin Ayaklanması - José Ortega y Gasset

İspanyol filozof José Ortega y Gasset’in, 20. yüzyıl Avrupa’sının (günümüz Türkiye’sine denk saymakta beis görmüyorum) ‘sorun’larından biri olan kitlelerin işgali hakkındaki iddialı fikirlerinin yekûnudur.

Ortega kitle ile neyi ve kimleri hedef gösteriyor?“Kitle özel nitelik kazanmamış kişilerin toplamıdır.”“... vasat adamdır ..”“Karşımızdaki tek kişi de olsa onun kitle olup olmadığını biebiliriz. Kendi kendisini değerlendirmeyen, kendisini herkes gibi hisseden, yine de bundan gocunmayan...” Francis Bacon’dan yadigar ‘idola fori’ (Neyyire Gül Işık ‘topluluk putları’ diye çevirmiş) ve snob (sine nobility = soydan yoksun) yaftaları da kitle insanına uygun görülmüş yazar tarafından. “Zeki kişi kendini aptallığın iki parmak ötesinde yakalar ve aptallıktan kaçınabilmek için çabalar. Oysa aptal kendinden hiç kuşkulanmaz.. Aptal kötüden daha büyük bir beladır... Ama kitle insanı aptaldır demek değil bu, tersine bugün kitle insanı kurnazdır fakat o yeteneği bir işe yaramıyor. Sıradan kişi kendini sıradan değil, üstün nitelikli sayıyor demiyorum, sıradan olan kişi sıradan olma hakkıını ya da sıradanlığı bir hak olarak ilan etmekte ve dayatmakta diyorum.”